Жануарлар дүниесінің биоалуантүрлілігін сақтау, жабайы жануарлардың таралу аймақтарын зерттеу және олардың тіршілік ету жағдайларын бағалау қазіргі табиғат қорғау ғылымының маңызды бағыттарының бірі болып табылады. Табиғи экожүйелердегі сүтқоректілердің таралу ерекшеліктері қоршаған ортаның жағдайымен, қорек қорының жеткіліктілігімен, климаттық факторлармен және мекендеу ортасының құрылымымен тығыз байланысты. Осы тұрғыдан алғанда, Сібір елігі (Capreolus pygargus) – биологиялық ерекшеліктері мен экологиялық бейімделу қабілетін зерттеуге қызығушылық тудыратын тұяқты сүтқоректілердің бірі. Бұл түр Еуразияның кең аумағында таралған және әртүрлі табиғи жағдайларда тіршілік етуге бейімделген.
Қаратау мемлекеттік табиғи қорығы аумағында соңғы үш жыл бойы Сібір елігінің мекендеуі байқалып келеді. Бұл жағдай қорық аумағындағы жануарлар дүниесінің қазіргі таралу ерекшеліктерін зерделеу, түрдің тіршілік ету жағдайларын бағалау және оның қорық экожүйесіндегі экологиялық рөлін анықтау қажеттілігін көрсетеді.
Сібір елігі – сүтқоректілер класына, жұптұяқтылар отрядына және бұғылар тұқымдасына жататын жабайы жануар. Ғылыми атауы – Capreolus pygargus. Ол сыртқы белгілері бойынша бұғыларға тән сымбатты денесімен, ұзын әрі жіңішке аяқтарымен және қозғалысқа бейімделген дене құрылысымен ерекшеленеді. Еліктің дене тұрқы салыстырмалы түрде шағын болғанымен, аяқтары мықты, қимылы ширақ келеді. Құлақтары ұзын, тұмсығы сүйірлеу, көздері жақсы дамыған. Жүнінің түсі маусымға байланысты өзгеріп отырады: жылы мезгілде сарғыш-қоңыр немесе қызғылт реңктер басым болса, суық кезеңде жүні қалыңдап, сұрғылт-қоңыр түске ауысуы мүмкін. Ересек еркек еліктердің басында тармақталған мүйіздері болады. Мүйіздер жыл сайын түсіп, қайта өсіп отырады. Мүйіздің дамуы жануардың жасына, физиологиялық жағдайына және қоректік ресурстардың жеткіліктілігіне байланысты.
Сібір елігінің табиғи таралу аймағы Еуразияның бірқатар бөлігін қамтиды. Қазақстан аумағындағы таралу ерекшеліктері де табиғи аймақтар мен мекендеу ортасының жағдайларына тәуелді. Сондықтан Қаратау өңіріндегі кездесуі түрдің аймақтық таралуын нақтылау тұрғысынан ғылыми қызығушылық тудырады.
Сібір елігі – өсімдікқоректі жануар. Оның қоректік рационына шөптесін өсімдіктер, жапырақтар, жас өркендер, бұталардың бөліктері және басқа да қолжетімді өсімдік тектес қоректер кіреді. Қыс мезгілінде шөптесін өсімдіктердің қолжетімділігі төмендеген жағдайда бұталар мен ағаштардың жас өркендерін, бұтақтарын және басқа да өсімдік бөліктерін пайдалануы мүмкін. Еліктің қорек таңдауы жыл мезгіліне, өсімдіктердің вегетациялық кезеңіне және тіршілік ету ортасындағы өсімдік жамылғысының құрамына байланысты өзгеріп отырады.
Сібір елігінің мінез-құлқы қоршаған орта жағдайларына, тәуліктік уақытқа және маусымдық өзгерістерге байланысты қалыптасады. Әдетте оның белсенділігі таңертеңгі және кешкі мезгілдерде артуы мүмкін. Күндізгі уақытта жануар тынығуға және қауіпсіз жерлерде жасырынуға бейім келеді. Дегенмен белсенділік ырғағы ауа температурасына, қорек қолжетімділігіне және мазалау факторларына қарай өзгеруі ықтимал. Елік қауіп төнген жағдайда сезім мүшелерінің жақсы дамыған мүмкіндіктерін пайдаланып, айналаны мұқият бақылайды. Қауіпті сезген кезде тез қозғалып, қалың өсімдік жамылғысына немесе жер бедерінің қолайлы бөліктеріне қарай қашады. Бұл жануардың мінез-құлқына сақтық, қоршаған орта өзгерістеріне сезімталдық және қауіптен қашу реакциялары тән. Сондықтан адамның жиі мазалауы, көлік қозғалысы және басқа да антропогендік факторлар оның мекендеу аумағын пайдалануына әсер етуі мүмкін.Қаратау қорығында еліктің белсенділік кезеңдерін, қозғалыс бағыттарын және маусымдық мекендеу орындарын анықтау үшін фототұзақтарды пайдалану тиімді ғылыми әдістердің бірі болып табылады. Аналық елік көбіне бір немесе бірнеше төл әкелуі мүмкін. Төлдер алғашқы кезеңде жасырын тіршілік етуге бейім болады. Аналық оларды қоректендіріп, қауіптен қорғау арқылы тіршілігін қамтамасыз етеді.
Сібір елігі (Capreolus pygargus) – биологиялық және экологиялық ерекшеліктері табиғи орта жағдайларымен тығыз байланысты жабайы тұяқты сүтқоректі. Оның қоректену сипаты, тәуліктік белсенділігі, маусымдық қозғалыстары және көбею ерекшеліктері қоршаған ортаның жағдайына қарай өзгеріп отырады. Қаратау мемлекеттік табиғи қорығы аумағында соңғы үш жыл бойы Сібір елігінің мекендеуі,байқалуы өңірдің жануарлар дүниесін ғылыми тұрғыдан зерттеу үшін маңызды дерек болып табылады. Бұл жағдай түрдің таралу ерекшеліктерін нақтылауға, тіршілік ету ортасының қолайлылығын бағалауға және ұзақ мерзімді мониторинг жүргізуге негіз болады.Алдағы уақытта фототұзақ материалдарын жүйелі талдау, далалық бақылауларды тұрақты жүргізу, жануарлардың жыныстық-жастық құрамын анықтау және маусымдық қозғалыстарын зерттеу Сібір елігінің Қаратау өңіріндегі экологиялық жағдайын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.
Қаратау мемлекеттік табиғи қорығы РММ-нің
Ғылыми қызметкері Б. Керимбай
